Rozbudowujemy kolekcję kropielniczek
Koniec września przyniósł dobre informacje dla naszego muzeum. Otrzymaliśmy dofinansowanie z Narodowego Instytutu Muzeów w ramach konkursu „Rozbudowa zbiorów muzealnych” na zakup kolekcji kropielniczek ludowych Henryka Seweryna Zawadzkiego.
„Kolekcja kropielniczek ludowych Henryka Seweryna Zawadzkiego” to zbiór 75 zabytków z zakresu ceramiki i dewocjonaliów, wytworzonych w najsłynniejszych polskich ośrodkach garncarskich, w dużej części pochodzących z okresu przedwojennego.
Kolekcjoner Henryk Seweryn Zawadzki był przedwojennym toruńskim sędzią. Interesował się sztuką ludową i w latach 30. XX wieku rozpoczął kolekcjonowanie glinianych kropielniczek. Umiał docenić ich wartość historyczną oraz walory artystyczne. Świadczy o tym między innymi duża różnorodność zbioru pod względem formy, elementów rzeźbiarskich i ornamentów przedstawionych na plakietach kropielniczek. Kolekcjoner posiadał również wiedzę o historycznym znaczeniu ośrodków garncarskich, w których kupował obiekty: Iłży, Urzędowa, Denkowa, Kartuz czy Chmielna. W kolekcji znajdują się kropielniczki reprezentujące wszystkie możliwe pod względem techniki wykonania warianty: zarówno lepione i naklejane ręcznie, jak i wytwarzane z form drewnianych czy odciskane stemplowo. Kropielniczki domowe, wieszane na odrzwiach drzwi do izby lub na ścianie przy wejściu, były powszechnym wyposażeniem chałup. Gliniane zabytki zostały z czasem wyparte przez wyroby z manufaktur porcelany oraz dewocjonalia cynowe.
W kulturze ludowej kropielniczki funkcjonowały na styku dogmatów wiary katolickiej z wierzeniami przedchrześcijańskimi oraz tradycjami ludowymi o charakterze magicznym i ochronnym. Pełniły funkcje apotropeiczne (ze względu na graniczne umiejscowienie) oraz oczyszczające, co wiązało się także z kosmicznym połączeniem żywiołów: gliny, ziemi, wody i ognia, w którym materiał był wypalany.
Znaczenie miały również wizerunki rzeźbionych postaci: Chrystus Frasobliwy był symbolem bliskości Boga i Jego połączenia z ludzkim losem, Matka Boska uosabiała matczyną opiekę, a anioły stróże pojawiały się przy łóżkach dziecięcych lub osób chorych.
W zbiorze reprezentowani są wybitni garncarze z pracowni, które w dużej mierze nie przetrwały do naszych czasów. Na uwagę zasługuje bogata reprezentacja przedwojennych twórców z Iłży: Franciszek Ciepielewski, Jan Pastuszkiewicz, Piotr Księżki, Stanisław Kosiarski i jego córka Jadwiga Kosiarska oraz Józef Godzicz. Kujawska ceramika reprezentowana jest przez wyroby Kazimierza Plichtowicza z Kowala i Aleksandra Pulczyńskiego z Raciążka. Kaszubskie kropielniczki pochodzą ze słynnej pracowni Neclów z Kartuz i od Józefa Adamczyka z Chmielna. Ośrodek garncarski w Denkowie reprezentują prace Barbary Batugowskiej i Heleny Kaczmarskiej. Kropielniczki Jana Gajewskiego i Jerzego Witka z Urzędowa ukazują tradycje ceramiki Lubelszczyzny. Wyroby Stefana Sowińskiego z Chałupek oraz Krystyny Mołdawy i Jana Kwapisza z Rędocina dopełniają temat kieleckich tradycji garncarskich. Toruńskim akcentem w kolekcji są trzy kropielniczki wykonane przez kontynuatora tradycji wileńskich, Jana Limonta.
Najstarsza w kolekcji jest kropielniczka Michała Celejowskiego z Jedlanki (znanego ośrodka garncarskiego w Radomskiem), która stanowi materialny dokument nieistniejącego już w dawnej formie ośrodka rzemieślniczego. Unikatowym zabytkiem jest również kropielniczka wykonana przez Józefa Podlaskiego z Włodzimierzowa (pow. opoczyński) w 1921 roku – wyjątkowa tym bardziej, że w 1938 roku ośrodek ten wygasł.
Istotną wartością kolekcji jest jej dokumentacja sporządzona przez kolekcjonera.
Tekst: Aleksandra Jarysz
Zdjęcia: Adam Zakrzewski
